ARAMA

AB - TÜRKİYE MALİ İŞBİRLİĞİ

SÇB VE OPERASYONEL PROGRAM.

AB - TÜRKİYE İLİŞKİLERİ

Türkiye-AB Mali İşbirliğinin Geçmişi:

Türkiye–AB mali işbirliği, Avrupa Topluluğu (AT) ile 12 Eylül 1963 tarihinde imzalanan ve 1 Aralık 1964 tarihinde yürürlüğe giren Ankara Anlaşmasıyla oluşturulan ortaklık ilişkisiyle birlikte başlamış ve 1963 yılından itibaren Türkiye ekonomisinin hızlı kalkınmasına katkıda bulunmak ve Türkiye’nin ortaklık ilişkisinden doğan yükümlülüklerini yerine getirebilmesine destek olmak amacıyla Türkiye’ye mali yardım sağlanmaya başlanmıştır.

Türkiye-AB mali işbirliğini üç dönemde incelemek mümkündür. Bunlar; gümrük birliği öncesi dönem, gümrük birliği sonrası dönem ve adaylık dönemidir.

Gümrük birliği öncesinde 1964-1995 döneminde Mali Protokoller, Özel İşbirliği Fonu ve İdari İşbirliği kapsamında 830  milyon ECU tutarında Türkiye’ye mali yardım sağlanmıştır. Bu mali yardımlar hibe ve düşük faizli kredi şeklinde olmuştur.

Gümrük birliği sonrasında 1996-1999 döneminde MEDA-I Programı kapsamında, Türkiye’ye Topluluk bütçesinden 376 milyon ECU tutarında hibe nitelikli kaynak sağlanmıştır. Ayrıca, Avrupa-Akdeniz işbirliğinin sadece hibelerden oluşan kısmının MEDA kapsamında düzenlenmesi üzerine, 12 Akdeniz ülkesine AYB'den yatırım kredisi temin etmek amacıyla yeni bir düzenlemeye gidilmiştir. Bu düzenleme ile, 1995-2000 yılları arasında uygulanan EURO-MED-I kapsamında, Türkiye'ye 205 milyon ECU tutarında kredi olanağı sağlanmıştır. Bunların yanı sıra gümrük birliği sonrası dönemde Türkiye’ye, idari işbirliği kapsamında 3 milyon euro (1996-2000) ve çeşitli programlar kapsamında 14 milyon euro tutarında hibe nitelikli yardım sağlanmıştır. Ayrıca, 1999 yılında risk sermayesi kapsamında AYB’den 12 milyon euro tutarında kredi desteği sağlanmıştır

Aralık 1999 tarihinde gerçekleştirilen Helsinki Zirvesinde ülkemizin adaylığının kabul edilmesiyle birlikte Türkiye – AB mali işbirliği ilişkileri yeni bir sürece girmiştir. Bu süreçte Türkiye ile AB arasındaki mali işbirliği mekanizmasının da diğer aday ülkelerde olduğu gibi yeniden yapılandırılması gerekmiştir. Bu amaçla, Türkiye’ye yapılacak hibe nitelikli yardımları tek bütçe altında toplayan “Türkiye için Katılım Öncesi Mali Yardıma Dair Çerçeve Tüzük” Aralık 2001’de AB tarafından yürürlüğe konulmuştur.

Adaylık döneminde, AB tarafından  2000 yılında 209 milyon Avro, 2001 yılında 214 milyon Avro, 2002 126 milyon Avro, 2003 yılında 144 milyon Avro, 2004 yılında 250 milyon Avro, 2005 yılında 300 milyon Avro ve 2006 yılında 500 Milyon Avro tahsis edilmiştir.

Diğer taraftan, AB diğer aday ülkelere paralel olarak, yeni dönemde fonların etkin bir şekilde işleyişini sağlamak üzere, ülkemizden fonların yönetimine ilişkin “merkezi olmayan yapılanma” adı verilen yeni bir yapının kurulması talep edilmiştir. 18 Temmuz 2001 tarih 2001/41 sayılı Başbakanlık Genelgesi ülkemizde “Merkezi Olmayan Yapılanma Sistemi” oluşturulmuş olup söz konusu sistem AB tarafından 2003 yılında akredite edilerek tam olarak uygulamaya geçmiştir. Bu dönemden sonra AB tarafından tahsis edilen fonlar bu sistem çerçevesinde kullanılmıştır. Türkiye’ye bu dönemde sağlanan mali yardımların yaklaşık %65 gibi büyük bir kısmı, Türkiye’nin AB müktesebatına uyumuna ve kurumsal yapılanmaya yönelik projelere tahsis edilmiş, %35’lik kısmı ise kalkınmaya dönük olabilecek projelerin finansmanında kullanılmıştır. 

Adaylık sürecinin getirdiği bir diğer önemli nokta da, 2001 yılı Aralık ayında kabul edilen Konsey Tüzüğü ile Türkiye’ye verilen mali yardımların Türkiye’nin AB’ye üyeliğiyle doğrudan ilişkilendirilmesini zorunlu kılmış olmasıdır. Türkiye’ye adaylık perspektifi ile tahsis edilen AB  kaynakları Katılım Ortaklığı Belgesinde, İlerleme Raporunda,  Ulusal Programda ve Ön Ulusal Kalkınma Planında yer alan  hukuki, idari, ekonomik ve sosyal öncelikleri karşılamaya  yönelik kullanılmıştır.

1. 2007 – 2013 Dönemi Türkiye-AB Mali İşbirliği:

AB, 2007-2013 bütçe döneminde aday ve potansiyel aday ülkelere yönelik yeni bir katılım öncesi mali yardım aracı geliştirmiştir. Söz konusu aracın hukuki çerçevesini 2006 yılında çıkarılan IPA Tüzüğü oluşturmaktadır. Ülkemize sağlanacak fonların kullanımı açısından büyük önem taşıyan IPA Tüzüğü ile birlikte, gerek yardımların miktarı, gerekse  fonlanabilen alanların sayısı artmaktadır. Yeni dönemde başta ulaştırma ve çevre olmak üzere belirli alanlarda altyapı projelerin de AB mali yardımlarından finanse edilmesi mümkün olacaktır. IPA kapsamında, bir yandan ülkemizin 35 fasıl itibarıyle AB müktesebatına uyumuna yönelik çeşitli faaliyetler ve ekonomik ve sosyal uyuma yönelik projeler desteklenecek, diğer taraftan da Türkiye’de oluşturulacak yeni yapılarla üyelik sonrası dönemde yararlanacağımız yapısal fonlara ve uyum fonuna ülkemizin hazırlanması sağlanacaktır.

IPA Programı beş temel bileşenden oluşmaktadır. Bunlar; (1) Geçiş Dönemi Desteği ve Kurumsal Yapılanma, (2) Bölgesel ve Sınır Ötesi İşbirliği, (3) Bölgesel Kalkınma, (4) İnsan Kaynaklarının Geliştirilmesi ve (5) Kırsal Kalkınmadır.

Program kapsamında 2007-2013 dönemi için AB Bütçesinden 11.5 milyar avro ayrılmıştır. Bu miktardan, 2007-2010 döneminde ülkemize yaklaşık 2,3 milyar avroluk bir kaynak aktarılacaktır. Türkiye’ye ayrılan fonlarda yıllar itibarıyla artış olacağı beklenmektedir. Önümüzdeki yıllarda ülkemize tahsis edilen fon miktarının artması için mevcut fonların kullanımında başarı sağlanması büyük önem taşımaktadır.

2. Mali İşbirliği Alanında Önümüzdeki Döneme İlişkin Yürütülen Hazırlık Çalışmaları

Yukarıda da belirtildiği gibi, 2007 sonrası dönem, mali işbirliği alanında da önemli fırsatları önümüze koymaktadır. Bu dönem yaralanacağımız fonlar, üyelik sonrası yararlanacağımız yapısal fonlar ve uyum fonuna yönelik bir köprü işlevi görecektir. Buradan hareketle, üyelik sonrasında bu fonlardan azami derecede yararlanabilmek için şimdiden bir takım yapıları oluşturmamız gerekmektedir. Bu temel amaç doğrultusuda, IPA döneminde AB fonlarının yönetiminde rol oynayacak yapıların ve süreçlerin tasarlanmasına yönelik çalışmalar başlatılmıştır.

Bu kapsamda, öncelikle DPT Müsteşarlığımız koordinasyonunda IPA’nın, Bölgesel Kalkınma ve İnsan Kaynaklarının Geliştirilmesi bileşenlerine ilişkin önceliklerimizi ortaya koyan Stratejik Çerçeve Belgesi hazırlanmaktadır. Stratejik Çerçeve Belgesiyle uyumlu olarak, iki bileşen altında yer alacak Operasyonel Programlar aracılığıyla projeler finanse edilecektir. Bölgesel Kalkınma bileşeni altında, Ulaştırma Bakanlığının koordinasyonunda Ulaştırma Operasyonel Programı, Çevre ve Orman Bakanlığının koordinasyonunda Çevre Operasyonel Programı, Sanayi ve Ticaret Bakanlığının koordinasyonunda Bölgesel Rekabetedebilirlik Operasyonel Programı ile İnsan Kaynaklarının Geliştirilmesi bileşeni altında Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının koordinasyonunda İnsan Kaynaklarının Geliştirilmesi Operasyonel Programı hazırlanmaktadır.

Ulaştırma Operasyonel Programı kapsamında, ulusal ağların birbiri arasındaki ve Trans-Avrupa Ağları ile olan bağlantılarını güçlendiren altyapı projeleri finanse edilecektir. Çevre Operasyonel Programı altında, atık yönetimi, su temini, kentsel atık, su ve hava kalitesi; kirlenmiş yerlerin rehabilitasyonu, sürdürülebilir kalkınma projelerine kaynak aktarılacaktır.  Bölgesel Rekabetedebilirlik Operasyonel Programı altında, KOBİ’lerin desteklenerek inovasyon ve girişimciliğin öne çıkarılması, sanayi bölgelerinin yeniden yapılandırılması ve bilgi toplumunun geliştirilmesi ile ilgili projeler yer alacaktır. İnsan Kaynaklarının Geliştirilmesi Operasyonel Programı kapsamında ise, eğitim ve öğretim sisteminin güçlendirilmesi, dezavantajlı grupların işgücü piyasasına katılımının teşvik edilmesi, kadın-erkek eşitliğinin sağlanması ve sosyal dışlanma ve ayrımcılıkla mücadele gibi alanlarda hazırlanacak projeler finanse edilecektir. Operasyonel Programların haırlanmasına ilişkin çalışmalar 2007 yılının ikinci yarısında tamamlanacaktır.

Önümüzdeki dönemde AB mali yardımları kullanmada göstereceğimiz başarı, bir taraftan sistemde yer alan yeni aktörlerin performansına, diğer taraftan kamu kuruluşları ve sivil toplum kuruluşları başta olmak üzere proje üreterek AB mali yardımlarını kullanacak tarafların bu sürece en iyi şekilde hazırlanmasıyla mümkün olabilecektir. Bu nedenle, sistemin temel aktörlerinden olan Operasyonel Programların hazırlanmasından ve uygulanmasından sorumlu bakanlıkların ve proje üretecek faydalanıcıların önümüzdeki sürece hazırlanmalarını teminen kurumsal kapasitelerinin geliştirilmesi büyük önem taşımaktadır. Bu süreçte Müsteşarlığımız, başta Operasyonel Programlardan sorumlu bakanlıklarımız olmak üzere ilgili kamu kuruluşlarımızın, merkezi ve yerel düzeyde proje üretecek kesimlerin kapasitesinin artırılmasına yönelik çeşitli faaliyetler gerçekleştirmektedir. Bu amaca yönelik olarak, AB kaynaklarından finanse edilen bir proje uygulanmaya başlanmış olup, bu proje kapsamında ilgili tüm kurumların kapasitelerini güçlendirmeye yönelik çalışmalara hız verilmiştir. Bu çalışmaların tümü, katılım öncesi mali yardımlardan ve üyelik sonrasında ise yapısal fonlardan azami faydanın elde edilmesi açısından son derece önemlidir. Yapılan bu çalışmalar bir taraftan AB mali yardımlarını daha etkin kullanmamızı sağlarken, diğer yandan mali yardımları kullanma kapasitemizi artırarak önümüzdeki dönemde AB mali yardımlarının önemli oranda artmasına katkı sağlayacaktır.